درد ناگهانی و شدید در قسمت تحتانی شکم، یکی از علائمی است که هرگز نباید نادیده گرفته شود. اگرچه این درد ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد، اما یکی از مهمترین و اورژانسیترین علتهای آن تورشن تخمدان یا پیچخوردگی تخمدان است. این عارضه زمانی رخ میدهد که تخمدان به دور رباطهای نگهدارنده خود میچرخد و مسیر جریان خون آن بهطور کامل یا نسبی مسدود میشود. در صورت تأخیر در درمان، ممکن است بافت تخمدان به دلیل نرسیدن خون کافی آسیب ببیند و حتی از بین برود.
تورشن تخمدان نسبت به بسیاری از بیماریهای زنان شیوع کمتری دارد، اما به دلیل عوارض جدی، نیازمند تشخیص و درمان فوری است. این مشکل در هر سنی رخ میدهد؛ از دختران نوجوان گرفته تا زنان در سنین باروری و حتی پس از یائسگی. با این حال، بیشترین میزان بروز آن در زنانی دیده میشود که کیست یا توده تخمدانی دارند یا تحت درمانهای ناباروری قرار گرفتهاند.
یکی از نکات مهم درباره تورشن تخمدان این است که علائم آن گاهی با بیماریهایی مانند آپاندیسیت، سنگ کلیه، حاملگی خارج از رحم یا حتی مشکلات گوارشی اشتباه گرفته میشود. به همین دلیل مراجعه سریع به پزشک و انجام بررسیهای لازم، نقش مهمی در حفظ عملکرد تخمدان و جلوگیری از عوارض بعدی دارد.
در زنان باردار نیز تورشن تخمدان ممکن است بهویژه در سهماهه اول بارداری رخ دهد. در این شرایط، علاوه بر سلامت مادر، وضعیت جنین نیز باید بهدقت بررسی شود. به همین دلیل در بارداریهای همراه با درد شدید شکم، ارزیابی توسط متخصص پریناتولوژی در کنار متخصص زنان به تشخیص سریعتر علت درد و انتخاب بهترین روش درمان کمک میکند.
برای دریافت نوبت از بهترین متخصص پریناتولوژی در تهران با شماره ۰۲۱۸۸۵۴۰۲۶۷ تماس بگیرید.
تورشن تخمدان چگونه اتفاق میافتد؟
تخمدانها توسط رباطهایی در داخل لگن نگه داشته میشوند و بهطور طبیعی تحرک محدودی دارند. در برخی شرایط، این تعادل به هم میخورد و تخمدان به دور محور خود میچرخد. با چرخش تخمدان، ابتدا جریان خون وریدی و سپس جریان خون شریانی مختل میشود. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، اکسیژن کافی به بافت تخمدان نمیرسد و احتمال آسیب دائمی یا نکروز بافتی افزایش مییابد.
در بسیاری از موارد، همراه با تخمدان، لوله فالوپ نیز دچار پیچخوردگی میشود که به این وضعیت تورشن آدنکس گفته میشود. این حالت میتواند درد شدیدتری ایجاد کند و درمان آن نیز بهصورت اورژانسی انجام میشود.
نکته مهم این است که شدت درد همیشه نشاندهنده میزان آسیب نیست. حتی اگر درد پس از چند ساعت کاهش پیدا کند، ممکن است پیچخوردگی همچنان وجود داشته باشد. گاهی تخمدان برای مدت کوتاهی باز شده و دوباره دچار پیچخوردگی میشود؛ به همین دلیل هیچگاه نباید کاهش موقت درد را نشانه بهبود بیماری دانست.
علت تورشن تخمدان چیست؟
تورشن تخمدان معمولاً بدون وجود یک عامل زمینهای ایجاد نمیشود. در بیشتر موارد، بزرگ شدن تخمدان یا وجود یک توده باعث افزایش وزن آن شده و احتمال چرخش را بیشتر میکند. مهمترین علتهای پیچخوردگی تخمدان عبارتاند از:
کیست تخمدان
شایعترین عامل خطر برای تورشن تخمدان، وجود کیستهای تخمدانی است. زمانی که اندازه کیست افزایش پیدا میکند، وزن تخمدان بیشتر شده و احتمال چرخش آن بالا میرود. بهویژه کیستهایی که قطر آنها بیش از ۵ سانتیمتر است، خطر بیشتری دارند.
تودههای خوشخیم تخمدان
برخی تومورهای خوشخیم نیز میتوانند باعث افزایش اندازه تخمدان شوند و زمینه را برای پیچخوردگی فراهم کنند.
درمانهای ناباروری
زنانی که تحت درمانهای کمکباروری قرار میگیرند، ممکن است به دلیل بزرگ شدن تخمدانها بیشتر در معرض تورشن تخمدان باشند. این موضوع بهویژه پس از تحریک تخمدان با داروهای هورمونی اهمیت پیدا میکند.
بارداری
بارداری یکی از شرایطی است که احتمال تورشن تخمدان را افزایش میدهد. در سهماهه اول، به دلیل وجود کیست جسم زرد و تغییر محل قرارگیری تخمدانها، خطر پیچخوردگی نسبت به سایر زمانها بیشتر است.
شل بودن رباطهای نگهدارنده تخمدان
در برخی زنان، رباطهای نگهدارنده تخمدان بهصورت مادرزادی بلندتر یا انعطاف پذیرتر هستند. این موضوع اگرچه شایع نیست، اما احتمال چرخش تخمدان را افزایش میدهد.
در بسیاری از بیماران، تورشن تخمدان بهطور ناگهانی و بدون هشدار قبلی رخ میدهد. به همین دلیل شناخت علائم اولیه و مراجعه سریع به پزشک اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا هر ساعت تأخیر ممکن است شانس حفظ تخمدان را کاهش دهد.
علائم تورشن تخمدان چیست؟
شناخت علائم تورشن تخمدان اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا این بیماری یک اورژانس پزشکی محسوب میشود و هرچه زمان بیشتری از شروع پیچخوردگی بگذرد، احتمال آسیب دائمی به تخمدان افزایش پیدا میکند. بسیاری از زنان تصور میکنند درد لگن یا شکم همیشه ناشی از کیست تخمدان یا مشکلات گوارشی است، اما زمانی که درد بهطور ناگهانی و با شدت زیاد شروع شود، باید احتمال تورشن تخمدان نیز در نظر گرفته شود.
شدت علائم در همه افراد یکسان نیست. برخی بیماران درد بسیار شدیدی را تجربه میکنند که آنها را مجبور به مراجعه فوری به اورژانس میکند، در حالی که در برخی دیگر درد بهصورت متناوب ایجاد میشود و ممکن است برای مدت کوتاهی کاهش یابد. این کاهش درد به معنای برطرف شدن مشکل نیست و حتی ممکن است نشاندهنده باز و بسته شدن مکرر پیچخوردگی تخمدان باشد.
درد ناگهانی و شدید لگن
مهمترین علامت تورشن تخمدان، درد شدید و ناگهانی در قسمت تحتانی شکم یا لگن است. این درد در یک سمت بدن احساس میشود و ممکن است به پهلو، کمر یا ران نیز انتشار پیدا کند. بسیاری از بیماران شروع درد را بهصورت ناگهانی توصیف میکنند و بیان میکنند که شدت آن در مدت کوتاهی افزایش یافته است.
برخلاف دردهای قاعدگی که معمولاً بهتدریج شروع میشوند، درد ناشی از پیچخوردگی تخمدان اغلب بدون هشدار قبلی ایجاد میشود و میتواند انجام فعالیتهای روزمره را مختل کند.
تهوع و استفراغ
یکی دیگر از علائم شایع تورشن تخمدان، تهوع و استفراغ است. این علائم در اثر درد شدید و تحریک اعصاب داخل شکم ایجاد میشوند و وجود آنها همراه با درد ناگهانی لگن، احتمال پیچخوردگی تخمدان را بیشتر مطرح میکند.
حساسیت شکم
در معاینه پزشکی، قسمت تحتانی شکم نسبت به لمس حساس است. گاهی عضلات شکم نیز به دلیل درد منقبض میشوند و بیمار احساس سفتی در ناحیه شکم دارد.
درد متناوب
در برخی بیماران، تخمدان ممکن است برای مدت کوتاهی از حالت پیچخورده خارج شود و دوباره دچار چرخش شود. در چنین شرایطی درد بهصورت حملهای ظاهر میشود و ممکن است بیمار تصور کند مشکل برطرف شده است، در حالی که همچنان خطر آسیب به تخمدان وجود دارد.
تب؛ نشانهای از تأخیر در درمان
تب معمولاً از علائم اولیه تورشن تخمدان نیست، اما اگر خونرسانی تخمدان برای مدت طولانی قطع شود و بافت آن آسیب ببیند، ممکن است تب نیز ایجاد شود. وجود تب در کنار درد شدید شکم نشانه پیشرفت بیماری است و نیاز به اقدام فوری پزشکی دارد.
تفاوت درد تورشن تخمدان با درد کیست تخمدان
از آنجا که بسیاری از موارد تورشن تخمدان در زنانی رخ میدهد که کیست تخمدان دارند، تشخیص تفاوت این دو بیماری برای بیماران دشوار است. اگرچه هر دو میتوانند باعث درد لگن شوند، اما شدت، نحوه شروع و روند درد با یکدیگر تفاوت دارد.
درد ناشی از کیست تخمدان اغلب بهتدریج ایجاد میشود و ممکن است بهصورت احساس فشار یا درد مبهم در یک سمت لگن باشد. این درد معمولاً با فعالیت شدید، نزدیکی یا زمان تخمکگذاری بیشتر میشود، اما در بسیاری از موارد قابل تحمل است.
در مقابل، درد تورشن تخمدان اغلب ناگهانی، بسیار شدید و همراه با تهوع و استفراغ است. بیمار معمولاً زمان شروع درد را بهخاطر میآورد و احساس میکند درد به حدی شدید است که قادر به انجام فعالیتهای روزمره نیست.
البته تشخیص قطعی تنها با معاینه و بررسیهای پزشکی امکانپذیر است و هیچ بیماری نباید صرفاً بر اساس نوع درد درباره علت آن قضاوت کند.
تورشن تخمدان در بارداری
اگرچه تورشن تخمدان در هر زمانی ممکن است رخ دهد، اما احتمال بروز آن در دوران بارداری، بهویژه در سهماهه اول، بیشتر است. علت اصلی این موضوع، وجود کیست جسم زرد و تغییرات آناتومیک لگن در اوایل بارداری است. همچنین زنانی که با استفاده از روشهای کمکباروری باردار شدهاند، به دلیل بزرگتر شدن تخمدانها، بیشتر در معرض این عارضه قرار دارند.
تشخیص تورشن تخمدان در دوران بارداری گاهی دشوارتر است، زیرا درد شکم در بارداری میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. با این حال، درد شدید و ناگهانی یکطرفه، همراه با تهوع یا استفراغ، همیشه باید بهعنوان یک علامت هشداردهنده در نظر گرفته شود.
در صورت تأخیر در درمان، علاوه بر آسیب به تخمدان، احتمال بروز مشکلاتی برای ادامه بارداری نیز وجود دارد. به همین دلیل، ارزیابی سریع وضعیت مادر و جنین اهمیت زیادی دارد.
تورشن تخمدان چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص تورشن تخمدان بر اساس مجموعهای از علائم، معاینه بالینی و تصویربرداری انجام میشود. از آنجا که این بیماری یک اورژانس محسوب میشود، پزشک تلاش میکند در کوتاهترین زمان ممکن به تشخیص برسد و در صورت نیاز درمان را آغاز کند.
معاینه بالینی
اولین مرحله، گرفتن شرح حال دقیق و معاینه بیمار است. پزشک محل درد، شدت آن، زمان شروع علائم و وجود تهوع یا استفراغ را بررسی میکند. این اطلاعات نقش مهمی در تصمیمگیری برای انجام آزمایشها و تصویربرداری دارند.
سونوگرافی واژینال
سونوگرافی واژینال اولین روش تصویربرداری برای بررسی تخمدانها است. در این بررسی، اندازه تخمدان، وجود کیست یا توده و تغییرات احتمالی مشاهده میشود.
سونوگرافی داپلر
یکی از مهمترین روشهای بررسی تورشن تخمدان، سونوگرافی داپلر است. این روش جریان خون تخمدان را ارزیابی میکند و میتواند در تشخیص کاهش خونرسانی کمککننده باشد. البته باید توجه داشت که طبیعی بودن جریان خون در سونوگرافی داپلر، تورشن تخمدان را بهطور کامل رد نمیکند؛ به همین دلیل پزشک همیشه نتیجه تصویربرداری را در کنار علائم بیمار تفسیر میکند.
لاپاراسکوپی
در مواردی که شک پزشک به تورشن تخمدان زیاد باشد، ممکن است بدون اتلاف وقت، لاپاراسکوپی انجام شود. این روش علاوه بر تشخیص قطعی، امکان درمان همزمان پیچخوردگی را نیز فراهم میکند و امروزه یکی از بهترین روشهای مدیریت این بیماری به شمار میرود.
درمان تورشن تخمدان
تورشن تخمدان از جمله بیماریهایی است که برخلاف بسیاری از مشکلات زنان، با استراحت، مصرف مسکن یا درمان خانگی برطرف نمیشود. این عارضه یک اورژانس پزشکی است و هرچه درمان زودتر انجام شود، احتمال حفظ عملکرد تخمدان بیشتر خواهد بود. به همین دلیل، پزشکان توصیه میکنند زنانی که دچار درد ناگهانی و شدید لگن میشوند، بدون تأخیر به مرکز درمانی مراجعه کنند.
هدف اصلی درمان، بازگرداندن جریان خون به تخمدان و جلوگیری از آسیب دائمی بافت آن است. نوع درمان به عواملی مانند مدت زمان شروع علائم، میزان آسیب وارد شده به تخمدان، سن بیمار، وجود کیست یا توده تخمدانی و همچنین باردار بودن یا نبودن بیمار بستگی دارد.
جراحی لاپاراسکوپی؛ بهترین روش درمان تورشن تخمدان
در بیشتر موارد، درمان تورشن تخمدان با جراحی لاپاراسکوپی انجام میشود. لاپاراسکوپی یک روش کمتهاجمی است که از طریق چند برش کوچک روی شکم انجام میشود و جراح با استفاده از دوربین مخصوص، وضعیت تخمدان را بهطور مستقیم مشاهده میکند.
اگر بافت تخمدان هنوز زنده باشد، جراح پیچخوردگی را باز میکند و جریان خون دوباره برقرار میشود. در بسیاری از موارد، حتی اگر رنگ تخمدان در ابتدا تیره یا کبود به نظر برسد، پس از باز شدن پیچخوردگی، خونرسانی به تدریج بازمیگردد و عملکرد تخمدان حفظ میشود.
در صورتی که علت پیچخوردگی وجود کیست تخمدان باشد، ممکن است همزمان کیست نیز برداشته شود تا احتمال تکرار بیماری کاهش یابد.
یکی از مزایای مهم لاپاراسکوپی، درد کمتر پس از عمل، کاهش مدت بستری، بازگشت سریعتر بیمار به فعالیتهای روزمره و کاهش احتمال ایجاد چسبندگیهای لگنی است.
آیا همیشه لازم است تخمدان برداشته شود؟
برخلاف تصور بسیاری از بیماران، هدف اصلی جراح حفظ تخمدان است. در سالهای گذشته، در برخی موارد تخمدان پیچخورده به دلیل نگرانی از ایجاد لخته خون برداشته میشد، اما امروزه مطالعات نشان دادهاند که در بیشتر بیماران، حتی اگر ظاهر تخمدان تغییر رنگ داده باشد، باز کردن پیچخوردگی میتواند باعث بازگشت خونرسانی و حفظ عملکرد آن شود.
برداشتن تخمدان تنها زمانی انجام میشود که بافت آن بهطور کامل از بین رفته باشد یا شرایطی وجود داشته باشد که ادامه حفظ تخمدان برای سلامت بیمار خطرناک باشد.
در زنان جوان و افرادی که هنوز قصد بارداری دارند، پزشکان تا حد امکان تلاش میکنند عملکرد تخمدان حفظ شود تا باروری آینده تحت تأثیر قرار نگیرد.
عوارض تأخیر در درمان تورشن تخمدان
تورشن تخمدان از جمله بیماریهایی است که زمان در درمان آن نقش تعیینکننده دارد. هرچه فاصله بین شروع علائم و انجام جراحی بیشتر شود، احتمال آسیب دائمی بافت تخمدان افزایش پیدا میکند.
قطع طولانیمدت جریان خون میتواند باعث مرگ سلولهای تخمدان شود. در این شرایط، دیگر امکان حفظ عضو وجود ندارد و ممکن است جراح ناچار به برداشتن تخمدان شود. عوارض احتمالی تأخیر در درمان عبارتاند از:
- از بین رفتن بافت تخمدان
- کاهش ذخیره تخمدانی
- کاهش قدرت باروری
- افزایش احتمال عفونت
- درد مزمن لگنی
- نیاز به جراحی وسیعتر
- افزایش مدت بستری در بیمارستان
به همین دلیل، هیچگاه نباید درد شدید و ناگهانی لگن را با مصرف خودسرانه مسکن نادیده گرفت.
آیا تورشن تخمدان باعث ناباروری میشود؟
این سؤال یکی از رایجترین دغدغههای زنان جوان است. خوشبختانه اگر تورشن تخمدان در زمان مناسب تشخیص داده شود و خونرسانی به تخمدان مجدداً برقرار شود، در بیشتر موارد عملکرد تخمدان حفظ شده و تأثیر قابلتوجهی بر باروری آینده ایجاد نمیشود.
حتی در مواردی که یک تخمدان به دلیل آسیب شدید برداشته شود، تخمدان سالم دیگر قادر است تخمکگذاری طبیعی را ادامه دهد و بسیاری از زنان همچنان امکان بارداری طبیعی خواهند داشت.
البته در زنانی که سابقه جراحیهای متعدد، بیماریهای زمینهای تخمدان یا کاهش ذخیره تخمدانی دارند، شرایط متفاوت است و لازم است وضعیت باروری بهصورت اختصاصی توسط پزشک بررسی شود.
شاید این مطلب برای شما مفید باشد: مراقبتهای بارداری پرخطر
آیا میتوان از تورشن تخمدان پیشگیری کرد؟
همه موارد تورشن تخمدان قابل پیشگیری نیستند، زیرا برخی عوامل مانند ویژگیهای آناتومیک بدن یا شل بودن رباطهای نگهدارنده تخمدان قابل کنترل نیستند. با این حال، تشخیص و درمان بهموقع کیستهای بزرگ تخمدان احتمال بروز این عارضه را کاهش میدهد.
زنانی که تحت درمان ناباروری قرار دارند یا سابقه کیستهای مکرر تخمدان دارند، باید معاینات دورهای خود را بهطور منظم انجام دهند و در صورت بروز درد ناگهانی شکم، مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازند.
خیر. تورشن تخمدان یک اورژانس پزشکی است و نیاز به جراحی دارد. تأخیر در درمان میتواند باعث آسیب دائمی تخمدان شود.
خیر. اگرچه وجود کیست مهمترین عامل خطر است، اما این عارضه ممکن است در زنان بدون کیست نیز رخ دهد.
بله. در صورت درمان نشدن، ممکن است سلامت مادر و ادامه بارداری را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل درد شدید شکم در دوران بارداری باید سریع بررسی شود.
در برخی بیماران، بهویژه اگر عامل زمینهای مانند کیست تخمدان درمان نشود، احتمال عود بیماری وجود دارد.
ورزش بهتنهایی علت این بیماری نیست، اما در افرادی که کیست بزرگ تخمدان دارند، انجام فعالیتهای شدید ممکن است احتمال پیچخوردگی را افزایش دهد.
